Ô NHIỄM CHÌ (Pb) TRONG MÔI TRƯỜNG ĐẤT VÙNG KHAI THÁC KHOÁNG SẢN: CƠ CHẾ ĐỊA HÓA VÀ TÁC ĐỘNG SINH THÁI

Tóm tắt

Hoạt động khai thác khoáng sản là nguồn phát thải chì (Pb) chính do con người gây ra vào môi trường đất, gây ra những rủi ro nghiêm trọng cho hệ sinh thái và sức khỏe con người. Bài báo này tổng hợp các nghiên cứu gần đây nhất (2020–2025) để cung cấp cái nhìn tổng quan toàn diện về hiện trạng, cơ chế phát tán và các chiến lược khắc phục ô nhiễm Pb tại các khu vực bị ảnh hưởng bởi hoạt động khai thác mỏ. Phân tích cho thấy độc tính của Pb chịu chi phối mạnh bởi các yếu tố địa hóa quan trọng, đặc biệt là pH đất. Trong điều kiện axit, độ hòa tan và tính di động của Pb tăng đáng kể, từ đó làm gia tăng sinh khả dụng và rủi ro sinh thái. Tình trạng ô nhiễm Pb nghiêm trọng đã được ghi nhận tại nhiều điểm nóng khai thác khoáng sản trên thế giới. Tại Kabwe (Zambia), nồng độ Pb trong đất dao động từ 2.400 đến >10.000 mg/kg, vượt quá ngưỡng sàng lọc khu dân cư của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (US EPA) là 200 mg/kg (cập nhật giai đoạn 2024–2025) hơn 25 lần. Tương tự, tại các tỉnh Hồ Nam và Cam Túc (Trung Quốc), hàm lượng Pb trong đất nằm trong khoảng 450–3.800 mg/kg, vượt giá trị sàng lọc rủi ro theo tiêu chuẩn GB 15618-2018 từ 5–22 lần. Tại Việt Nam, ô nhiễm Pb cũng ở mức đáng lo ngại. Ở mỏ vàng Thần Sa, nồng độ Pb dao động từ 150–1.200 mg/kg, vượt giới hạn của QCVN 03:2023/BTNMT từ 2–17 lần. Trong khi đó, tại khu vực mỏ chì-kẽm Chợ Đồn, hàm lượng Pb đạt 320–1.850 mg/kg, vượt cùng tiêu chuẩn từ 4–26 lần. Sự tích tụ chì không chỉ làm suy thoái quần thể vi sinh vật trong đất (ví dụ: lượng carbon sinh khối vi sinh vật giảm 60–75%) và đa dạng sinh học đất nói chung (ví dụ: mật độ giun đất giảm 90–100%) mà còn đe dọa an ninh lương thực thông qua quá trình tích lũy sinh học và khuếch đại sinh học trong cây trồng ăn được.