CẤP XÃ TRONG HỆ THỐNG HÀNH CHÍNH TỪ THẾ KỶ X ĐẾN THẾ KỶ XV: QUÁ TRÌNH LỊCH SỬ VÀ KINH NGHIỆM

Tóm tắt

Nghiên cứu sử dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic để phục dựng và lý giải sự vận động của đơn vị hành chính cấp xã từ thế kỷ X đến thế kỷ XV. Kết quả nghiên cứu cho thấy đây là tiến trình chuyển dịch sâu sắc từ mô hình "công xã tự trị" sang "đơn vị hành chính tập quyền". Nếu như thời Đinh - Tiền Lê, tính tự trị của xã còn đậm nét, thì đến thời Lý - Trần, tính hành chính định hình rõ hơn với sự xuất hiện của các chức danh "xã quan". Cấp xã đạt đến đỉnh cao "hành chính hóa" dưới thời Hậu Lê, thông qua cuộc cải cách của Lê Thánh Tông. Ở giai đoạn này, cấp xã trở thành một bộ phận hữu cơ trong bộ máy nhà nước với bốn chức năng cốt lõi: kinh tế, hộ tịch - quân sự, tư pháp và giáo dục - phong hóa. Nhà nước tiêu chuẩn hóa đội ngũ xã trưởng và kiểm soát quyền lực cấp xã, đồng thời khéo léo thể chế hóa hương ước để dung hòa giữa quốc pháp và lệ làng. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học và kinh nghiệm có giá trị tham khảo, gợi mở các giải pháp xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp tinh gọn, hiệu quả và giàu tính nhân văn tại Việt Nam.